“Τούτο το καλοκαιράκι” μια μουσική ανάλυση με παραδείγματα

Πρόκειται για σκοπό σε ρυθμό ¾ γνωστός στον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο με το τίτλο “Τούτο το καλοκαιράκι”. Συναντάμε δύο παραλλαγές του, μία στην Αρκαδία σε ήχο Α’ (μακάμ ουσάκ) και μία στην Ήπειρο σε ήχο πλάγιο Β’ (μακάμ χιτζάζ). Παρουσιάζουμε εδώ μια ανάλυση με παραδείγματα, στους τρόπους τους οποίους χρησιμοποιούν οι λαϊκοί οργανοπαίκτες για να εμπλουτίσουν την μελωδία του τραγουδιού.

Παραλλαγή Ουσάκ

Το 1993 ο Νίκος Γράψας ηχογραφεί την αρκαδική παραλλαγή του τραγουδιού στο δίσκο του “Στα βουνά της Αρκαδίας”. Παίζει νέυ η Σύλβια Κουτρούλη με καταγωγή από την Αρκαδία. Η Κουτρούλη κρατάει την βασική μελωδική γραμμή του σκοπού αντιγράφοντας ουσιαστικά την μελωδία του τραγουδιστή. Χρησιμοποιεί αργές μελωδικές γραμμές με γκλισάντα, αποτελούμενες από μισά και τέταρτα, εκμεταλλευόμενη έτσι με ιδιαίτερο τρόπο την πλαστικότητα του καλαμένιου αυλού που χρησιμοποιεί. συλβια κουτρουλη   Η εκτέλεση του Κώστα Γκαντίνη το 1930 στην Αμερική, με την Ελένη Παππά στο τραγούδι, αφορά και αυτή στην Αρκαδική παραλλαγή. Γρήγορο τέμπο που οδηγεί σε μεγάλες κυρίως νότες. Και εδώ η μελωδία του οργάνου ακολουθεί ουσιαστικά την μελωδική γραμμή της τραγουδίστριας χωρίς ουσιαστικές αποκλίσεις από αυτή. Το ενδιαφέρον εστιάζεται κυρίως στο τρίτο και τέταρτο μέτρο της εισαγωγής με τον τρόπο που επιλέγει να τονίσει την νότα Λα. κωστας γκαντινης Στο ίδιο μοτίβο κινείται και ο Κώστας Κοπανιτσάνος που παίζει την Αρκαδική εκδοχή του τραγουδιού, με κλαρίνο, το 2017 σε εκπομπή του Χρήστου Μυλωνά, στο κανάλι της βουλής των Ελλήνων. Και εδώ έχουμε μισά παρεστιγμένα, μισά, τέταρτα αλλά και σε κάποιες στιγμές περιστασιακή χρήση ογδόων και λίγων δεκάτων έκτων κυρίως σε επαναλαμβανόμενες νότες όπως στο 1ο και 6ο μέτρο. κωστας κοπανιτσανος

Παραλλαγή Χιτζάζ

Στην παραλλαγή σε χιτζάζ βρίσκουμε περισσότερες εκτελέσεις όπου όλες είναι με κλαρίνο εκτός από αυτή του Γιώργου Κόρου που είναι με βιολί. Η Τασία Βέρρα ηχογραφεί το τραγούδι το 1957 με τον Αθανάσιο Χαλιγιάννη στο κλαρίνο. Εδώ έχουμε ένα πιό πυκνό στόλισμα της μελωδίας με συνεχή 16α αλλά και μερικά 5ηχα 16ων στο 3ο και 7ο μέτρο. Ο Χαληγιάννης δεν ακολουθεί πιστά τη φωνή αλλά ξαναγράφει ουσιαστικά μιά νέα μελωδία βασισμένη στο αρχικό μελωδικό μοτίβο. αθανασιος χαληγιαννης Ο Βασίλης Σούκας ηχογραφεί το τραγούδι δύο φορές. Το 1974 με την Γιούλα Κοτρώτσου και αργότερα την δεκαετία του ‘80 με τον Τάκη Καρναβά. Και τις δύο φορές παίζει ουσιαστικά το ίδιο μοτίβο σε διαφορετικές τονικότητες. Το παίξιμο του ακολουθεί την γραμμή του Χαληγιάννη χρησιμοποιώντας κυρίως αντιχρονισμούς γκλισάντα και μέτρα με άρσεις όπως στο μέτρο 3 και 5. βασιλης σουκας Με ένα διαφορετικό τρόπο αναπτύσει τη μελωδία ο Ηλίας Τσιάκας το 1987 σε μία εκπομπή της ΕΤ2. Χρησιμοποιεί μόνο την χαμηλή περιοχή του κλαρίνου και παίζει στακάτα με πολλά 5ηχα 16ων. Η μελωδική γραμμή του είναι διαφορετική από αυτή του Χαλιγιάννη το δε παίξιμο του προσομοιάζει με αυτό του Καρακώστα που θα αναλύσουμε παρακάτω. Ο Τσιάκας διαφοροποιεί αρκετά τη μελωδία του από στροφή σε στροφή δίνοντας έτσι μια ιδιαίτερη ποικιλία στο παίξιμο του. ηλιας τσιακας Μιά εκτέλεση με βιολί είναι αυτή του Γιώργου Κόρου σε εκπομπή της ΕΤ2 και τραγούδι την Ελένη Βιτάλη. Ο Κόρος διανθίζει την μελωδία του τραγουδιού χρησιμοποιώντας κυρίως μεγάλες νότες (μισά παρεστιγμένα) βιμπράτο, γκλισάντα αλλά και εξάηχα 16ων όπου αυτός θεωρεί ότι προσδίδουν μουσικότητα στο σκοπό. Μαζί με τον Καρακώστα και τον Τσιάκα είναι αυτός που παραλλάσει περισσότερο και στολίζει διαφορετικά την μελωδία από στροφή σε στροφή αποφεύγοντας έτσι την μονοτονία της μονοφωνικής μουσικής. γιωργος κορος Ο Παναγιώτης Πλαστήρας ακολουθεί την παραλλαγή του Βασίλη Σούκα καθώς, εκτός από την μελωδική γραμμή του που είναι πολύ κοντά, αισθητή είναι η παρουσία σε γκλισάντα και σε μέτρα με άρσεις, στοιχεία χαρακτηριστικά στο παίξιμο του Σούκα. Αξιοσημείωτος είναι ο τρόπος με τον οποίο χειρίζεται την κλίμακα του τραγουδιού στο μέτρο 7 για να τονίσει την νότα της υποτονικής (το Σιb στην προκειμένη). παναγιωτης πλαστηρας O Πέτρος Μόκας παίζει κλαρίνο και τραγουδάει ο ίδιος το τραγούδι σε μία ζωντανή ηχογράφηση στο Συρράκο τον Αύγουστο του 2011. Το 2015 το τραγουδάει στο “Χαμάμ” με τον Νίκο Φιλιππίδη στο κλαρίνο. Οι δύο εκτελέσεις έχουν κοινή την βασική μελωδική τους γραμμή ακολουθώντας ουσιαστικά το παίξιμο του Χαληγιάννη. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο ο Φιλιππίδης επιλέγει να στολίσει την τονική και υποτονική (Ντο και Σιb στη συγκεκριμένη περίπτωση) στο μέτρο 5 και 6 καθώς και τον τρόπο που χειρίζεται την κλίμακα στη φράση της κατάληξης ( μέτρο 7). πετρος μοκας νικος φιλιππιδης Μία νεότερη ηχογράφηση του 2017 είναι αυτή της Γωγώ Τσαμπά με τον Μάκη Τσίκο στο κλαρίνο. Ο Τσίκος ξεκινάει με άρση στο πρώτο μέτρο χρησιμοποιώντας ένα στολίδι δύο 16ων. Στο 3ο μέτρο (που ουσιαστικά είναι δεύτερο στις υπόλοιπες εκτελέσεις) η φράση των τεσσάρων 16ων με την οποία υπονοείται η τρίτη βαθμίδα της κλίμακας, το Σολ# σε αυτή την περίπτωση, έχει χρήση αποτζιατούρας ως προς το Λα που είναι και η βασική βαθμίδα του μέτρου. Κατα τα άλλα έχουμε και εδώ την βασική μελωδική γραμμή του Χαλιγιάννη. μακης τσικος Αφήσαμε για το τέλος τον Νίκο Καρακώστα (1885-1955). Ο Καρακώστας ηχογραφεί το τραγούδι το 1933. Στην ηχογράφηση αυτή χρησιμοποιεί περίτεχνα μελωδικά μοτίβα για να αναπτύξει την μελωδία του σκοπού. Δέκατα έκτα, πεντάηχα 16ων καθώς επίσης συγκοπές, αντιχρονισμοί και γκλισάντα όλα βαλμένα με μία εκπληκτική ακρίβεια που δηλώνει μια μουσική ιδιοφυΐα. Καθώς πρόκειται για οργανική εκτέλεση ο σκοπός παίζεται σε 2 οκτάβες και η μελωδία αναπτύσσεται από το κάτω Λα έως το Ρε της 2ης γραμμής πάνω από το πεντάγραμμο. Το εντυπωσιακό στοιχείο εγώ είναι η συνεχής χρήση νέου μελωδικού υλικού σε όλη την διάρκεια της ηχογράφησης αποφεύγοντας ουσιαστικά να επαναλάβει την ίδια μουσική φράση 2 φορές. Όλοι οι λαϊκοί οργανοπαίκτες παραλλάσουν τις επαναλήψεις των φράσεων τους, όπου αυτό είναι δυνατόν, προσδίδοντας ποικιλία στο παίξιμό τους, ο Καρακώστας όμως ουσιαστικά ξαναγράφει το τραγούδι παίζοντας κυριολεκτικά “παραλλαγές πάνω σε ένα θέμα” παρά ένα παραδοσιακό σκοπό. νικος καρακωστας Ο λαϊκός οργανοπαίκτης στην ανάγκη να συνοδέψει τους τραγουδιστές καλείται να εμπλουτίσει την βασική μελωδία του τραγουδιού σύμφωνα με τις δυνατότητες, την φαντασία και την εμπειρία του. Στην ουσία όμως ξαναγράφει ένα σκοπό πάνω σε ένα δοσμένο cantus firmus αναπτύσσοντας πολλές φορές ποικίλα μελωδικά στολίδια. Είναι μια τέχνη που είναι κρίμα να χαθεί.  

Σταύρος Παναγιωτόπουλος - Ιούλιος 2021

Σε περίπτωση αναδημοσίευσης του άρθρου παρακαλώ να αναφέρεται την πηγή με link. Oι καταγραφές σε παρτιτούρα είναι όλες δικές μου Photo Kyriaki

Πηγές

"Τούτο το καλοκαιρακι"-Παραδοσιακό Αρκαδίας σε διασκευή και ερμηνεία Ν. Γράψα Τούτο Το Καλοκαιράκι, 1930, Ελένη Παππά

Τούτο το καλοκαιράκι [Τσάμικο Πελοποννήσου] ~ Χρήστος Μυλωνάς

Τασία Βέρρα ~ Τούτο το Καλοκαιράκι

"Τούτο το καλοκαιράκι"(Τσάμικο) - Τάκης Καρναβάς

Τούτο το καλοκαιράκι - Τσάμικο - Κρ. Καλλιάρα, 1987

Ελένη Βιτάλη - Τούτο Το Καλοκαιράκι

Μεγάλες Επιτυχίες - Τούτο το καλοκαιράκι

Τούτο το καλοκαιράκι (Τσάμικο) - Πέτρος Μόκας

«Τούτο το καλοκαιράκι» Πέτρος Μόκας Κομπανία Νίκου Φιλιππίδη

Γωγώ Τσαμπά Τούτο το καλοκαιράκι

Τούτο Το Καλοκαιράκι (1933) - Νίκος Καρακώστας

 

Αναδημοσίευση από Klarino.eu

Εκπαίδευση

 Ο Σταύρος Παναγιωτόπουλος αρχίζει την ενασχόληση με το Παραδοσιακό κλαρίνο το 1988. Από το 1989 έως το 1993 παρακολουθεί μαθήματα ελληνικής και αραβοπέρσικης μουσικής στη τάξη του Πέτρου Ταμπούρη στο Δημοτικό Ωδείο Καλαμάτας. Παράλληλα από το 1990 έως το 1994 κάνει μαθήματα βυζαντινής μουσικής με τον Γιάννη Πλεμμένο (νυν καθηγητή του Ιόνιου Πανεπιστημίου). Το 1993 γνωρίζει τον Γιάννη Ντομπρίδη από το Διδυμότειχο χάρη στον οποίο ξεκινάει την ενασχόληση με την γκάιντα και το καβάλ. Την ίδια χρονιά με την βοήθεια Καλύμνιων που κατοικούν στην Καλαμάτα έρχεται σε επαφή με την Καλύμνικη τσαμπούνα. Από το 2006 έως το 2011 παρακολουθεί μαθήματα κλασικού κλαρινέτου με τον Σταύρο Βόλαρη καθηγητή κλαρινέτου στο Δημοτικό Ωδείο Καλαμάτας. Το 2010 παίρνει Πτυχίο Ειδικού Αρμονίας από την τάξη Ανώτερων Θεωρητικών του Νίκου Τσότρα, το 2013 παίρνει το πτυχίο της Αντίστιξης και το 2016 το πτυχίο Φούγκας με τον Στάθη Γυφτάκη στο Δημοτικό Ωδείο Καλαμάτας.

Επαγγελματική εμπειρία

Από το 1991 παίζει παραδοσιακό κλαρίνο σε συναυλίες, χορευτικά συγκροτήματα, θεατρικά έργα, γάμους, πανηγύρια κ.λ.π. Είναι ιδρυτικό μέλος στο “Εργαστήρι Παραδοσιακής Μουσικής Καλαμάτας”. Διδάσκει παραδοσιακά πνευστά στο “Εργαστήρι Παραδοσιακής Μουσικής Καλαμάτας” από το 1991 εως το 1998. Το 1993 ιδρύεται η ορχήστρα παραδοσιακής μουσικής “Μοραΐτες” στην οποία είναι ιδρυτικό μέλος.

Από το 1994 εως το 1999 διδάσκει παραδοσιακά πνευστά και είναι υπεύθυνος της ορχήστρας παραδοσιακής μουσικής στο Μουσικό σχολείο Καλαμάτας (το 1997 η ορχήστρα κερδίζει το 4ο βραβείο στο πανελλήνιο διαγωνισμό μουσικής για μουσικά σχολεία στη κατηγορία των παραδοσιακών μουσικών συνόλων). Τέλος το 1997 διδάσκει παραδοσιακό κλαρίνο στο Δημοτικό Ωδείο Καλαμάτας.

Το 2010 άρχισε να μεταγράφει σε παρτιτούρα παραδοσιακούς σκοπούς της περιοχής του Ξηρόμερου και του Ζαγορίου. Οι μεταγραφές βασίζονται σε εκτελέσεις μεγάλων οργανοπαικτών όπως του Βασίλη Σούκα και του Γρηγόρη Καψάλη. Απώτερος στόχος είναι η παρουσίαση αυτών των σκοπών σε εκδηλώσεις μουσικού και εκπαιδευτικού χαρακτήρα (Σχολεία-Ωδεία κλπ).

Από το 2012 έχει αναλαμβάνει το Τμήμα Παραδοσιακής Μουσικής του Δημοτικού Ωδείου Καλαμάτας με την υποστήριξη του τότε διευθυντή Διονύση Μαλούχου και του διάδοχου του Στάθη Γυφτάκη. Με πρωτοβουλία του και χωρίς να προβλέπεται αμοιβή τους ή δίδακτρα για τους ενδιαφερόμενους, κάθε Τετάρτη γίνεται στην Αίθουσα Συναυλιών του Ωδείου συγκέντρωση και ανοιχτό μάθημα – συναυλία για όσους ασχολούνται με την παραδοσιακή μουσική. Η εβδομαδιαία αυτή συνάντηση έχει μεγάλη απήχηση και συχνά προσέλκυε πάνω από 50 άτομα.

Από το 2016  διδάσκει παραδοσιακό κλαρίνο στο Μουσικό Σχολείο Καλαμάτας.

 Άλλες γνώσεις - ενδιαφέροντα

 Από το 1988 ασχολείται με καταγραφές παραδοσιακής μουσικής και παραδοσιακών χορών σε πολλά μέρη σε όλη την Ελλάδα (Νάουσα 1988-1989, Κύπρος 1992, Κεντρική Μακεδονία 2004-05, Νίσυρος 2007, Κάλυμνος 2008-09, Τήλος 2009, Αναστενάρια – Ανατολική Ρωμυλία 2010, Μυτιλήνη 2010). Από το 1985 εως το 1989 ήταν χορευτής παραδοσιακών χορών στο Λύκειο των Ελληνίδων Αθηνών και από το 1987 έως το 1993 ήταν πρωτοχορευτής στο Λύκειο των Ελληνίδων Καλαμάτας.

 

Παραδείγματα από συνεργασίες

1992-94 Θεατρικές παραστάσεις ΔΕΠΑΚ σε σκηνοθεσία Αντώνη Μπαμπούνη.

1996 Εμφάνιση στην ΕΡΤ1 με το "Εργαστήρι Παραδοσιακής Μουσικής Καλαμάτας" εκπροσωπώντας τη Μεσσηνία σε σειρά ντοκιμαντέρ.

1997 "Ο Αγαπητικός της βοσκοπούλας" με το Μ.Ε.Θ. σε σκηνοθεσία Κώστα Μπάκα.

1997 Χορευτικό φεστιβάλ στη Ronda της Ισπανίας.

1998 Μουσικοχορευτικό φεστιβάλ στο Σχάαγκεν της Ολλανδίας με τους "Μοραΐτες" όπου εκπροσώπησαν την Ελλάδα.

1999 Φεστιβάλ χορού στη Rodez της Γαλλίας.

2002 Εμφάνιση στο Β' πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας στη ζωντανή εκπομπή του Θέμη Ροδαμίτη με συμμετοχή της Γιώτας Βέη.

2006-2007 Εμφανίσεις στη μουσική σκηνή "Άλλη όχθη" με παραδοσιακή μουσική απ' όλη την Ελλάδα.

Από το 2007 με τους "Μοραΐτες" ασχολείται  και με διασκευές τραγουδιών από ευρύτερους μουσικούς χώρους έτσι ώστε το 2009 εμφανίζονται στην Τεχνόπολη Αθηνών στα πλαίσια του "GOING YOUTH FESTIVAL 2009" με jazz διασκευές παραδοσιακών τραγουδιών.

Από το καλοκαίρι του 2009 οι "Μοραΐτες" ηχογραφούν πλέον στο δικό τους στούντιο.

Έτσι το χειμώνα του 2009-2010 ηχογραφήθηκε η μουσική για την παιδική παράσταση του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ.Κ. "Ρωμαίος και Ιουλιέτα σαν το σκύλο με τη γάτα" σε σκηνοθεσία την Αννέτας Παπαθανασίου και μουσική της Μαρίας-Χριστίνας Κριθαρά.

2018 4ο Παραδοσιακό Μουσικοχορευτικό Αντάμωμα ΚΩ συνοδεύοντας το χορευτικό του Πολιτιστικού συλλόγου της Πύλου.

2019 Συμμετοχή στην ταινία του Μπάμπη Τσόκα "Γιώργης Ζορμπάς η αληθινή ιστορία"